Muzeum Historii Polski
Rodziny Rozdzielone Przez Histori?
CSS Drop Down Menu by PureCSSMenu.com
ProjektAktualnościOpowieściWywiadyGaleriaPolacy na świecieMediaLinkiKontakt

NIEMCY

Władze hitlerowskie wywiozły do Rzeszy i krajów przez nią okupowanych ok. 3-3,5 miliona obywateli polskich. Migracje przymusowe Polaków podzielić można na wywózki na roboty, do obozów koncentracyjnych oraz w celach germanizacyjnych.
Między wrześniem 1939 a latem 1940 roku do Rzeszy dobrowolnie wyjechało kilkanaście tysięcy polskich robotników. Ich wyjazdy spowodowane były głównie obietnicami ze strony władz niemieckich wysokich zarobków oraz rychłego powrotu. W tym samym czasie 300 tysiącom polskich żołnierzy wziętym do niewoli podczas kampanii wrześniowej narzucono status robotnika cywilnego i wywieziono w głąb Rzeszy, kolejne 30-40 tysięcy pozostawiono w stalagach i oflagach.
Od połowy 1940 roku hitlerowcy zaczęli organizować regularne łapanki na roboty do Rzeszy. Z terenów Generalnej Guberni wywieziono około 1,3 miliona osób, z ziem wcielonych do Niemiec kolejne 600-700 tysięcy. Najwięcej trudności przedstawia ustalenie liczby ludności wywiezionej do Niemiec z ziem wschodnich Rzeczypospolitej. W literaturze poświęconej deportacjom spotyka się dane o wywozie 300-600 tysięcy osób. Robotników rozlokowano głównie na terenie Prus Wschodnich i Brandenburgii (po ok. 115 tysięcy), Pomorza i Dolnego Śląska (po ok. 100 tysięcy)
Od listopada 1939 roku Niemcy zaczęli organizować regularne wywozy do obozów koncentracyjnych. Początkowo starano się wyłapać przedstawicieli inteligencji. Od połowy 1940 roku przeprowadzano łapanki na ulicach miast Generalnej Guberni, których głównym de facto celem było zastraszanie ludności polskiej. Do końca 1940 roku do obozów koncentracyjnych skierowano kilkadziesiąt tysięcy Polaków. Drugą falę łapanek do obozów przyniósł przełom 1942 i 1943 roku. W połowie 1944 roku w obozach koncentracyjnych w Niemczech i Austrii przebywało 200-300 tysięcy Polaków, a do tamtejszych więzień wysłano dalsze kilkadziesiąt tysięcy.
Jeszcze większe i o wiele bardziej tragiczne w skutkach były przemieszczenia ludności polskiej pochodzenia żydowskiego. Podczas wojny Polska w wyniku eksterminacji i masowych wywózek utraciła ok. 90% populacji żydowskiej.
W 1940 roku nasiliły się także wywozy Polaków w celu ich germanizacji. 30-35 tysięcy Ślązaków i mieszkańców Kraju Warty wywieziono do Rzeszy i do Austrii w 1940 roku. Jednocześnie przywożono Niemców, by osiedlać ich w zachodniej części Polski. W Poznaniu w 1939 roku mieszkało ok. 6 tysięcy Niemców – ich liczba w połowie wojny wzrosła piętnastokrotnie. Jednocześnie trwała akcja wywozu polskich dzieci – zakładano, iż pełny proces socjalizacji w środowisku niemieckim pozwoli na zaszczepienie im „mentalności hitlerowskiej”. Wedle szacunków powojennych statystyków, z grupy 236 tysięcy dzieci do Polski wróciła co siódma osoba.
Największa intensywność wywózek na roboty do Rzeszy przypadała na pierwszą połowę 1940 roku (ok. 300 tysięcy) oraz przełom 1942 i 1943 roku (ok. 500 tysięcy wywiezionych), kiedy to gospodarka niemiecka najbardziej potrzebowała siły roboczej. Ostatnią falę wywózek odnotowano w 1944 roku. Po zakończeniu Powstania Warszawskiego do Rzeszy skierowano ok. 65-70 tysięcy warszawian.
Wywózki objęły ok. 8% populacji Generalnej Guberni, 12% Kraju Warty. Mniejsze odsetki dotyczyły terenów Pomorza i Śląska. Polaków kierowano głównie do Brandenburgii, na obszar Prus Wschodnich, Pomorza i Dolnego Śląska. Do rozpoczęcia agresji Niemiec na ZSRR Polacy stanowili najliczniejszą grupę robotników.
Osobną kwestią migracji na tereny Rzeszy stanowił wyjazd obywateli II Rzeczypospolitej niemieckiego pochodzenia. Przed wybuchem wojny stanowili oni ok. 4% społeczeństwa Polski (czyli ok. 1 miliona). Ich migracja do Niemiec nasiliła się w końcowym okresie wojny. Szacuje się, że z Polski wyjechało 80-90% Niemców, czyli 800-900 tysięcy osób.
Klęska III Rzeszy zapoczątkowała nową falę migracji z terenów Polski. Na podstawie umów i zobowiązań międzynarodowych rozpoczął się proces przesiedleń osób pochodzenia niepolskiego. Największą ich grupę stanowili Niemcy. Jeszcze w 1945 roku tereny Polski opuściło ok. 400 tysięcy Niemców. W kolejnym roku wyjechało ok. 1,2-1,6 miliona osób. W 1947 roku do Niemiec trafiło 420-540 tysięcy osób, w 1948 i w 1949 roku w sumie ok. 100 tysięcy.
Między 1945 a 1950 rokiem trwały jednocześnie migracje powrotne. Wedle szacunków UNRRA, na terenie czterech niemieckich stref okupacyjnych przebywało ok. 250-260 tysięcy Polaków. Dane te uważane są za znacznie zaniżone. W latach 1945-1946 do Polski z terenów III Rzeszy i Austrii wróciło ok. 1,4 miliona osób, z czego połowa ze strefy radzieckiej. Część migrantów stanowili Polacy osiedleni w Niemczech w międzywojniu jako robotnicy najemni. W samym tylko 1947 roku powróciło 100 tysięcy ludzi – tym razem najwięcej ze strefy brytyjskiej (43 tysiące) i amerykańskiej (33 tysiące). Od 1948 roku tempo repatriacji maleje. W roku 1948 powracają 24 tysiące Polaków (połowa ze strefy radzieckiej), w 1949 – 9 tysięcy osób (w tym 5,5 tysiąca ze strefy radzieckiej), w 1950 roku – 3 tysiące osób (2/3 ze strefy radzieckiej). Strefę radziecką opuściło w sumie ok. 706 tysięcy Polaków. Ok. 350 tysięcy dipisów ze stref alianckich odmówiło powrotu do kraju, migrując dalej na Zachód.
W okresie tym w Niemczech nadal przebywała znaczna liczba dipisów, szacowana na 230-400 tysięcy osób. Większość z nich traktowała Niemcy jako kraj przejściowy. Pod koniec lat czterdziestych nasila się migracja dipisów z terenów byłej III Rzeszy do USA, Kanady, Francji i Australii. W miarę narastania wrogości między zimnowojennymi obozami przedstawiciele UNRRA przestawali namawiać Polaków na wyjazd do kraju, często ułatwiając dalszą migrację na Zachód. Na terenach RFN pozostało ok. 120 tysięcy polskich dipisów.
W latach 1952-1959, w ramach akcji łączenia rodzin (porozumienie między władzami polskimi i niemieckimi z 1 lutego 1952 roku), do RFN wyjechało około 280 tysięcy „przesiedleńców” (Aussiedler). Tempo wyjazdów zwiększyło się w drugiej połowie lat pięćdziesiątych. W 1956 roku wyjechało ok. 5,6 tysiąca do NRD i 15 tysięcy do RFN; w 1957 – odpowiednio 23 tysiące i 90 tysięcy; w 1958 – 5 tysięcy i 111 tysięcy; w 1959 – 400 osób i 10,3 tysiąca osób. Jednocześnie trwały indywidualne wyjazdy migrantów, szacowane na 8-10 tysięcy osób.
W latach sześćdziesiątych do RFN wyjechało ok. 150 tysięcy osób ze Śląska, Warmii, Mazur i Pomorza. Na przyczyny wyjazdu składały się czynniki polityczne (represje reżimu komunistycznego) i materialne (chęć poprawy statusu ekonomicznego).
W latach siedemdziesiątych, podczas funkcjonowania tzw. zapisu protokolarnego (klauzuli ułatwiającej wyjazdy osobom po zrzeczeniu się obywatelstwa), do Niemiec przybyło ok. 230 tysięcy osób. Większość skierowała się do RFN. Przez całe lata siedemdziesiąte i osiemdziesiąte trwała migracja tzw. późnych przesiedleńców (Spätaussiedler). Ich liczbę szacuje się na ok. 1 milion w ciągu dwóch dekad. Większość z nich otrzymała obywatelstwo niemieckie, część zachowała polskie. Znali oni język polski, często pochodzili z rodzin polsko-niemieckich. Ich migracja łączyła w sobie cechy uchodźctwa politycznego, łączenia się z rodzinami i imigracji do ojczyzny. Na pewno nie można całej tej grupy zaliczyć do diaspory polonijnej.
W latach osiemdziesiątych do Niemiec przybyło ok. 630-740 tysięcy Polaków (w 1980 roku – 60 tysięcy, w 1988 – 177 tysięcy). Większość z nich podążała tam jako turyści, nielegalnie osiedlając się za żelazną kurtyną. Do RFN podążało ok. 58% migrantów legalnych i połowa nielegalnych z całej dekady lat osiemdziesiątych. Większość migracji solidarnościowej, zwłaszcza przedstawicieli inteligencji, osiadła w Berlinie (ok. 20-30 tysięcy osób). W okresie tym nasila się także tempo sezonowej migracji zarobkowej. Do Niemiec wyjeżdżało ok. ½ wszystkich sezonowych migrantów ekonomicznych. Zatrudniali się w branży budowlanej, ogrodnictwie, sektorze usług i drobnym handlu. Ich liczbę szacuje się na kilkadziesiąt tysięcy wyjazdów rocznie.
W Niemczech mieszka ok. 3 miliony Polaków, z czego 2/3 używa języka polskiego w życiu codziennym. Około 1,8 miliona przedstawicieli Polonii ma podwójne obywatelstwo. Większość Polaków skupiona jest w dawnym RFN. W Zagłębiu Ruhry (Dortmund, Krefeld, Recklinghausen, Düsseldorf) mieszka ok. 700-800 tysięcy Polaków. W Berlinie żyje ok. 180 tysięcy Polaków, w Hamburgu – ok. 110 tysięcy.


Bibliografia
Janusz G., Polonia w RFN, Lublin 1990
Kersten K., Repatriacja ludności polskiej po II wojnie światowej, Wrocław 1974
Kozłowski J., Polska diaspora w Niemczech, w: Polska diaspora, red. A. Walaszek, Kraków 2001
Łuczak C., Polacy w okupowanych Niemczech 1945-1949, Poznań 1993
Polacy w Niemczech, red. M. Lis, Opole 1996
Poniatowska A., Polacy w Berlinie, Poznań 1986

Współpraca

nk
nk

2012 (c) MUZEUM HISTORII POLSKI

Wszystkie prawa zastrzeżone.